لقمه ای نان - بررسی یک طرح کشاورزی در دولت نهم
کشاورزی زیر لب نگرانی های خودش را به کناردستی انتقال می داد: «اینها فکر می کنند آب قنات و چشمه آبادی هر سال مثل امسال است. خبر ندارند یک سال باران که می زند زیاد می شود و یه سال که باران نیاید برای زمین های داخل ده هم آب کم داریم» ولی می ترسید بلندتر بگوید و مردم آبادی هزارتا برچسب بهش بزنند؛ حسودِ – نمی تونه ببینه که آبادی پیشرفت کند و چیزهایی از این دست.
باد پرچم و ربان را تکان می داد و چشم های حاضرین تنگ شده بود تا آفتاب اذیتی نکند.
«سرزمین ایران به مناسبت مختصات اقلیمی و جغرافیایی که دارد سرزمین کم آب است و کم هستند سرزمین هایی که بسان ایران تشنه آب باشند. میزان متوسط بارندگی حدود ۲۲۵ میلی متر در سال است که در مقایسه با بارندگی سالانه کره زمین که ۸۶۰ میلی متر است رقمی کمتر از یک سوم آن است که خود گویای درجه خشکی این کشور است»(2)
«شهر برزک در ارتفاع ۳۶۱۷ متری از سطح دریا و با متوسط بارندگی سالیانه ۱۹۰ میلی متر قرار دارد» (3) يعني ميزان بارندگي آن از متوسط كشوري كمتر است.
«آبادی که داخل دره و کنار چشمه به وجود آمده همیشه مشکل کمبود زمین را داشته است.» این را یکی از کشاورزان گفت و ادامه داد «این رئیس جهاد گفته آب را با لوله به خارج روستا انتقال می دهیم و زمستان ها داخل مخزنی که می سازیم جمع می کنیم و باغی درست می کنیم سه چهار برابر همه باغ های آبادی، تازه آبیاریش هم قطره ای است و آب زیادی نمی خواهد و بعد تحویل خودتان می دهیم»
«هیچ مشکلی پیش نمی آید» کارشناس طرح که خود نیز منتظر آمدن مقام دولتی بود به منتقدین گفت و ادامه داد «این تنها طرحی است که در شهرستان کاشان با این بودجه هنگفت قرار است عملی شود و رئیس محترم جهاد کاشان عنایت خاصی به برزک دارد. ايشان در ادامه با بكار بردن قسم حضرت عباس بر خوب بودن طرح تاكيد کرد.
آفتاب همچنان بر سر کشاورز و کارشناس و مسئول و انبوه جمعیت منتظر می تابید.
این روند طرح، نمونه ای از تحولات کشاورزی در 50 سال قبل چین را به تصویر می کشید. آنگاه که در سال 1958 میلادی مائو تسه تونگ برنامه دوم پنج ساله خود را به اجرا گذاشته بود و کشاورزان را مجبور می کرد تا در خارج از روستا به توسعه کشاورزی بپردازند و هشت ماده اعلامیه مائو که بعدها مانند کتاب آسمانی مورد استفاده تمام زارعین چین قرار گرفت عبارت بود از:
شخم عمیق به منظور اصلاح خاک، تخم افشانی فشرده، استفاده از کود شیمیایی، توزیع آب با وسایل مکانیکی، اصلاح بذر و مبارزه صحیح با آفات، مدیریت صحیح در بهره برداری و استفاده از آلات و ادوات جدید در زراعت.(4)
كمي جلوتر يعني 30 سال پيش شركتي بنام (لامع) در همين رابطه و مشابه اين طرح تحقيقي انجام داد كه مي توان با بردن آب مازاد كشاورزي برزك از داخل روستا برزك به بيابان مذكور كشاورزي مكانيزه اي ايجاد كرد و اين شركت در ادامه تاكيد كرده بود كه براي اين كه اين طرح توجيه پذير باشد بايد دو طرح مرغداري و گاوداري در كنار آن ايجاد كرد تا مكمل همديگر باشد(5) هر چند كه در آن مواقع طرح هايي كه بوي چين و روسيه را مي داد با محمل تضاد ايدئولوژيك جوانه نزده همراه با متفكرش فرصت روييدن نمي يافت.
اگر پنجاه سال پيش چين چنين طرحي اجرا كرد و 30 سال پيش شركتي در فكر انجام آن بود و امروز جهاد در حال عملي كردن آن، ولي امروز معادلات اقتصادي به گونه ديگري تعريف مي شود:
«سود حاصل از سرمایه گذاری در کشاورزی حدود چهار تا 12 درصد است. سرمایه گذاری در صنعت حدود 10 تا 20 درصد بازدهی دارد. های تک (تکنولوژی برتر) 50 درصد و سرمایه گذاری در گرفتن کشورها، مثل افغانستان و عراق که در واقع همان اقدامات سیاسی و نظامی است صد در صد بازدهی مالی دارد. این در حالی است که سرمایه گذاری در مواد مخدر 300 درصد برگشت دارد و در تحقیق و توسعه سه هزار درصد بازدهی وجود دارد. به همین دلیل هم غرب کاملاً متوجه شده که در کجا سرمایه گذاری کند. و در تحقیق و توسعه دنیای امروز، IT یک ابزار شده است.(6)
«اين ها مهم نيست، آنچه بحث اصلي است وضعيت آب منطقه است» اين را يكي از كشاورزان گفت و ادامه داد «درست است كه قرار است مخزن ساخته شود و با آب زمستاني و به صورت قطره اي كار صورت گيرد ولي مخزن قادر است يك چهارم از چهارصد هكتار طرح را پوشش دهد و بقيه آب از صرفه جويي در كشاورزي بالادست كه باغهاي كهنسالي را زير شرب دارد مي بايد حاصل گردد.»
و كشاورز ديگري گفت: « فرض كنيم بعد از اجراي طرح با كمبود آب مواجه شويم در نهايت دولت مجبور مي شود يك فكري براي آب طرح بكند حتي اگر اجازه كندن چاه را بده» و اين در حالي است كه دشت سده در همسایگی برزک با سیاست های غیر کارشناسی جهاد سازندگی در بدو تاسیس که با حفر بیش از ۳۵ حلقه چاه و دریافت بیش از ۸۰۰ لیتر آب در ثانيه، سال به سال باعث افت آب های زیرزمینی و پایین آمدن کیفیت آب ها می شود.
از طرف ديگر مدیر آب و فاضلاب کاشان گفت: آب آشامیدنی ۲۲ روستا کاشان، به صورت سیار و تانکر تامین می شود»(7)
و آن طرف تر آران و بیدگل: ۷۰ درصد منابع آب کشاورزی شهرستان آران و بیدگل شور و دارای املاح نمکی است و در ۳۰ سال گذشته ۶۰ متر آب های زیرزمینی این منطقه پایین رفته است، متوسط بارندگی ۱۳۰ میلی متر می باشد.(8)
و کاشان: «با توجه به اینکه در ۴۰ سال گذشته ۶۰ متر از سطح ایستایی آبهای زیرزمینی کاسته شده این امر باعث شده تا پمپ چاههای آب شهرستان زیر سطح تراز دریاچه نمک قرار گیرد و هجوم آب های شور به سمت این منطقه را موجب گردیده است.
جریان آب زیرزمینی در منطقه کاشان از کوهستان به طرف کاشان و آران و بیدگل و دریاچه نمک بوده است که، در عرض ۲۱ سال، این جریان برعکس شده و آب شور به طرف آب شیرین می آید» (9)
و مسئولين در تكاپو براي پيدا كردن راه حلي براي بحران آب در منطقه:
- مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب کاشان: «جهت حل کم آبی استفاده از آبیاری قطره ای و بارانی و از طرفی کاشت محصولی که ارزش اقتصادی بیشتری داشته باشد، لازم است» (10) و به نظر می رسد منظور ایشان استفاده از آبیاری قطره ای و بارانی جهت کاهش مصرف آب نه استفاده از این روش جهت افزایش سطح زیر کشت محصولات، با ارزش اقتصادی نه چندان اقتصادی می باشد
و سطح بالاتر معاون وزیر جهاد کشاورزی: «در بخش دیگر از این گفتگو به سیاست جدید وزارت جهاد کشاورزی برای کنترل کشت در مناطق دارای بحران آب اشاره کرد و افزود: با بررسی های صورت گرفته مناطق دارای بحران آب را مشخص کردیم و در هماهنگی با روسای سازمان جهاد کشاورزی این مناطق برنامه های مدونی را برای کنترل کشت در این نواحی به اجرا در آوردیم.
وی تصریح کرد: این برای نخستین بار است که برنامه های کاهش سطح زیر کشت محصولات زراعی با این نگاه به اجرا در می آید» (11) (روزنامه ایران - ۱۸ مرداد ۱۳۸۶)
- وقتی نگاه به انتقال آب شرب از اصفهان به کاشان می کنیم طبق اعلام کارشناسان مجری طرح هزینه هر متر مکعب آب بدون در نظر گرفتن هزینه های اولیه و ثابت، بیش از ۱۰۰۰۰ ریال تمام می شود تا به دست مشترك شبكه برسد.(برآورد سال 1386)
از دور گردوخاك قطار ماشين هايي با پلاك قرمز نمايان شد و خيل كشاورز و مهمانان منتظر را در يك حال و هواي وصف ناشدني قرار داد. گويا انتظار در حال به سررسيدن و آفرينش يك تحول مبهم در لابلاي اين ابر ايجاد شده ديده مي شد.
دو سال بعد مسعودي مسئول تعاوني هاي توليد جهاد كشاورزي كاشان در جمع نمازگزاران جمعه شهر برزك گفت:
« عاجزانه از شما خواهش می کنم کسانی که در این طرح شریک شده اند اگر واقعاً می خواهند ادامه بدهند، اگر قرار است این طرح اجرا بشود، پس بیایید آن چه ما می گوییم انجام دهید. چون ما مسئولیم پس آن مبلغی که مال پر کردن چاله یا نهال و دیگر هزینه هاست بپردازید . مشکل لوله گذاری و برق حل شده است و بقیه مشکلات نیز در آینده نزدیک حل می شود . خودتان در جریان هستید دو مسئله هست پر کردن چاله و کاشت نهال . اگر این دو را انجام دهید طرح به بهره برداری می رسد .
وا... مدیون هستید بیت المال آنجا مصرف شده نگذارید از بین برود دو ماه دیگر از طرح بگذرد همان بیابان قبل است »
در اين طرح يك ميليارد از طرف دولت براي ساخت مخزن هزينه شد و يك ميليارد هم به نام كشاورزان وام گرفته شد تا صرف آبياري قطره اي پروژه شود و مابقي كار به عهده كشاورز قرار گرفت.
ماشين ها از راه رسيدند و وزير سفيد پوش دولت نهم به همراه نماينده مجلس و فرماندار و همراهان وارد جمع منتظر شدند.
«من ربان طرحي را قيچي مي كنم كه كار آن تمام شده باشد. نه اول كار» وزير به مدير جهاد كشاورزي كاشان گفت و خواستار توضيحات پيرامون طرح و زمان بندي آن شد.
آفتاب سوزان و گردو خاك پر شده در فضا و مسئولين خسته از كار و فعاليت شبانه روزي بي ريا و تكلف روي خاكهاي بيابان نشستند و در حالي كه از شدت بي خوابي به سختي پلك هاي خود را باز نگه مي داشتند و گاه در هنگام صحبت يك لحظه به خوابي كوتاه مي رفتند و دوباره به صحبت و گفتگو مي پرداختند.
«من داخل تقويم يك زمان 6ماه مشخص مي كنم و در اين صورت هزينه مخزن را بلاعوض پرداخت مي كنم. در مهلت معين مي آيم اگر كار تمام شده باشد كه مدير جهاد كشاورزي كاشان را تشويقي به مكه مي فرستم و در غير اين صورت به فكه» وزير جهاد كشاورزي گفت و با همراهان مراجعت كردند.
حاج علی که سنی ازش گذشته و جزء گروه منتظربود گفت: «این کارها را فقط در اول انقلاب از مسئولین دیدم. دانشجویان که جهاد کشاورزی کاشان را تشکیل دادند مثل ماها گیوه پا می کردند و با آمدن به منطقه خیلی از چاهها را بدون کاغذ بازی با یک تکه کاغذ مجوزش را می نوشتند و زمینش را تقسیم می کردند» و در حالي كه رضايت قلبي در چهره چروكيده اش نمايان بود به طرف زمين هاي سنتي اش داخل آبادي به راه افتاد تا لقمه اي نان براي خانواده خود پيدا كند.
(1) ویکی پدیا
(2) (راهنمای پرورش ماهی - جهاد سازندگی کاشان).
(3) (طرح توجیهی نابر - مدیریت جهادکشاورزی کاشان).
(4) كتاب چين سرخ – ادگار اسنو
(5) طرح شركت لامع
(6) - اقتصاد سیاسی IT و گسترش جامعه مدنی – سرمایه 24 دی 1384 – خسرو سلجوقی – معاون فنی دبیرخانه ی شورای عالی اطلاع رسانی
(7) )همشهری- ویژه نامه کاشان - ۱ آبان ۱۳۸۵
(8) نشریه آرمان کاشان- ۲۵ دی ۱۳۸۵
(9)(مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب کاشان - نشریه آرمان - ۲ دی ماه ۱۳۸۵).
(10)نشريه آرمان - ۴ تیرماه ۱۳۸۶
(11) روزنامه ایران - ۱۸ مرداد ۱۳۸۶